دربارهٔ راهحلهای فناورانه در تولید اورانیوم در ازبکستان
مقدمه
در سال 2026 صنعت اورانیوم ازبکستان برنامههای بلندپروازانهای اعلام میکند — در چارچوب راهبرد دولتی قرار است استخراج سالانهٔ اورانیوم تا سال 2030 به 7,200 تن برسد.
مجموع ذخایر اورانیوم در زیرزمین ازبکستان رسماً 139,000 تن برآورد میشود. اما زمینشناسان و مهندسان کارآزمودهای که پژوهشهایشان در قزلقوم مرکزی انجام شده است، روی پنهان این ارقام را میشناسند. بهرهبرداری واقعی از کانسارهای کلیدیِ در حال بهرهبرداری از 40% فراتر رفته است، و دادههای سازمان زمینشناسی دولتی دربارهٔ ذخایر ردهٔ C1 از دیرباز با اکتشاف بهرهبرداریِ دقیق مدیریتهای معدنی تا 20% اختلاف داشته است.
مشکلات صنعت امروزین اورانیوم
1. انسداد (کلماتاسیون) و تهیشدن لایهها
با بهرهبرداری از لایهها، اورانیوم باقیمانده عمدتاً در پهنههای کمتراوا، رسی یا پرکربنات محبوس میماند. روش گستردهمحور — تزریق حجمهایی فراتر از هنجار از اسید سولفوریک — به فاجعهٔ زیستمحیطی برای آبهای زیرزمینی میانجامد. اسید با کلسیت سنگ میزبان واکنش میدهد و گچ پدید میآورد. لایه بهطور کامل «کور» میشود (مسدود میشود)، تزریقپذیری چاهها به صفر میرسد و غلظت اورانیوم در محلولهای مولد تا کمینهٔ بحرانی کاهش مییابد. روش فروشویی زیرزمینی از طریق چاه (ISL) با تزریق بیپروای اسید سولفوریک، که در آن از چاههای سدکننده بهدرستی استفاده نمیشود، ذخیرهٔ راهبردی قزلقوم مرکزی — آبخوانهای زیرزمینی — را برای همیشه نابود میکند؛ آبخوانهایی که بازسازیشان صدها میلیون دلار هزینه خواهد داشت.
2. راهحلهای فناورانه
راهحل شمارهٔ 1. روش فروشویی زیرزمینی اورانیوم (پتنت شمارهٔ IAP 05336)
بنیاد اساسی شیمی اورانیوم، تبدیل شکل چهارظرفیتیِ بیاثر و نامحلول (U⁴⁺) به شکل ششظرفیتیِ متحرک (U⁶⁺) است.
به جای خرید اسید خالص، در لایههای ژرف کانسارهای مدیریت معدنی شمالی (SevRU) همافزایی درخشانی میان تولید اورانیوم و طلا به کار گرفته و آزموده شد. این فناوری از پسماندهای مایع سولفیدی مجتمع زیستاکسایش کانسنگهای طلا در کارخانهٔ هیدرومتالورژی شمارهٔ 3 (کوکپاتاس) بهره میبرد.
- زیستواکنشگری رایگان، حاوی کشت باکتری Acidithiobacillus ferrooxidans و آهن دوظرفیتی (Fe²⁺)، به درون لایه فرستاده میشد.
- همزمان، از طریق واحدهای ویژه، اکسیژن فنی و محیط غذایی متعادل برای حفظ زندهمانی باکتریها در شرایط بیهوازی زیرزمین تزریق میشد.
- باکتریها پیوسته آهن را به شکل سهظرفیتی (Fe³⁺) بازتولید میکردند که همچون اکسندهای بسیار نیرومند و آرمانی عمل میکرد و U⁴⁺ → U⁶⁺ را بدون اسیدیکردن لایه تبدیل میکرد.
- نتیجه: تراوایی پایدار زیرزمین و برداشتی عظیم — بیش از 80 تن اکسید اورانیوم (U₃O₈) تنها از یک قطعهٔ فناوری.
راهحل شمارهٔ 2. استخراج بدون اسید با آب فنی (تجربهٔ کتمنچی)
30 سال پیش، در میانهٔ دههٔ 1990، در شرایط آشوب اقتصادی، در کانسار کتمنچی یک واقعیت ژئوشیمیایی به اثبات رسید: اورانیوم در آنجا از آغاز، به لطف نفوذ طبیعیِ سدهها آبهای اکسیژندار، به شکل طبیعی ششظرفیتی (U⁶⁺) وجود دارد.
پدیدآورندگان این روش استخراج با آب فنیِ ساده حاوی گازهای محلول را، بدون حتی یک قطره اسید سولفوریک، به کار گرفتند. آب به نرمی یون اورانیل آماده را میشست و هزینهٔ واکنشگر را عملاً به صفر و پاکیزگی زیستمحیطی را به حد مطلق میرساند.