Özbekistan'da uranyum üretiminde teknolojik çözümler meselesine dair
Giriş
2026 yılı itibarıyla Özbekistan uranyum endüstrisi iddialı planlar açıklamaktadır — devlet stratejisi çerçevesinde yıllık uranyum üretiminin 2030 yılına kadar 7 200 tona çıkarılması planlanmaktadır.
Özbekistan yer altındaki toplam uranyum rezervleri resmî olarak 139 000 ton olarak tahmin edilmektedir. Ancak araştırmalarını Orta Kızılkum'da yürütmüş uygulamacı jeologlar ve mühendisler bu rakamların gizli arka yüzünü bilirler. İşletilen kilit yataklarda fiilî tükenme %40'ı aşmıştır; devlet jeoloji servisinin C1 kategorisi rezervlerine ilişkin verileri ise tarihsel olarak maden idarelerinin sıkı üretim aramalarından %20'ye varan oranda sapmıştır.
Günümüz uranyum endüstrisinin sorunları
1. Katmanların kolmatasyonu ve tükenmesi
Katmanlar işletildikçe kalıntı uranyum esas olarak düşük geçirgenlikli, killi ya da yüksek karbonatlı zonlarda hapsolur. Ekstansif yöntem — normun üzerinde hacimlerde sülfürik asit enjekte edilmesi — yeraltı suları için ekolojik bir felakete yol açar. Asit, yan kayaçtaki kalsitle tepkimeye girerek alçıtaşı (jips) oluşturur. Katman geri dönülmez biçimde “körleşir” (kolmatasyona uğrar), kuyuların enjeksiyon kapasitesi sıfıra iner ve verimli çözeltilerdeki uranyum konsantrasyonu kritik bir asgariye düşer. Bariyer kuyularının gerektiği gibi kullanılmadığı, sülfürik asidin pervasızca basıldığı yerinde kuyu liçi (ISL) yöntemi, Orta Kızılkum'un stratejik rezervini — ıslahı yüz milyonlarca dolar gerektirecek yeraltı akiferlerini — sonsuza dek yok eder.
2. Teknolojik çözümler
Çözüm No. 1. Uranyumun yerinde liç yöntemi (patent No. IAP 05336)
Uranyum kimyasının temel esası, inert, çözünmeyen dört değerlikli formun (U⁴⁺) hareketli altı değerlikli forma (U⁶⁺) dönüştürülmesidir.
Saf asit satın almak yerine, Kuzey Maden İdaresi (SevRU) yataklarının derin katmanlarında uranyum ve altın üretimlerinin dâhiyane bir sinerjisi uygulamaya konuldu ve test edildi. Teknoloji, 3 No.lu Hidrometalurji Tesisi'ndeki (Kokpatas) altın cevherlerinin biyooksidasyon kompleksinin sıvı sülfür atıklarını kullanıyordu.
- Katmana, Acidithiobacillus ferrooxidans bakteri kültürü ve iki değerlikli demir (Fe²⁺) içeren ücretsiz bir biyoreaktif verildi.
- Buna paralel olarak, bakterilerin yer altının anaerobik koşullarında canlılığını koruması için özel ünitelerden teknik oksijen ve dengeli bir besi ortamı basıldı.
- Bakteriler demiri sürekli olarak üç değerlikli forma (Fe³⁺) rejenere ediyordu; bu form, katmanı asitlendirmeden U⁴⁺ → U⁶⁺ dönüşümünü sağlayan son derece güçlü, ideal bir oksitleyici işlevi görüyordu.
- Sonuç: Yer altında kararlı geçirgenlik ve muazzam bir verim — tek bir üretim sahasından 80 tondan fazla uranyum oksit konsantresi.
Çözüm No. 2. Proses suyuyla asitsiz üretim (Ketmençi deneyimi)
Daha 30 yıl önce, 1990'ların ortasında, ekonomik kaos koşullarında, Ketmençi yatağında jeokimyasal bir gerçek kanıtlandı: oradaki uranyum, oksijenli suların yüzyıllar süren doğal infiltrasyonu sayesinde baştan beri doğal altı değerlikli formda (U⁶⁺) bulunmaktadır.
Yöntemin yazarları, tek bir damla sülfürik asit kullanmadan, çözünmüş gazlar içeren sade proses suyuyla üretimi uygulamaya koydu. Su, hazır uranil iyonunu yumuşak bir şekilde yıkayıp çıkarıyor, reaktif maliyetini neredeyse sıfıra indiriyor ve mutlak bir çevresel temizlik sağlıyordu.